Rodzaje i układy rymów bez szkolnej ławki

Piszesz noc i sięgasz po moc. Proste. Potem pojawia się angielskie night / life: podobne w brzmieniu, ale nieidentyczne. Ktoś rysuje ABAB na marginesie i nagle wiersz wygląda jak zadanie domowe.

Mamy tu dwa pytania. Rodzaj rymu mówi, jak pasują do siebie dźwięki lub gdzie pojawia się zgodność. Układ rymów mówi, które wersy mają wspólne brzmienie końcówek. A oznacza jedną rodzinę dźwięków, B inną. Litery nie są ocenami. Taką konwencję opisuje słownik Academy of American Poets.

Nie istnieje zamknięta lista wszystkich układów. Litery można łączyć niemal bez końca, a tradycje mają własne formy. Oto podstawy i jedenaście wzorów, które warto rozpoznawać.

Jaki rym słyszysz?

W rymie dokładnym dźwięki zgadzają się od ostatniej akcentowanej samogłoski: angielskie night / light. Rym niedokładny jest podobny, ale nieidentyczny: night / life. Pisownia nie rozstrzyga. Liczy się wymowa, zależna też od języka i akcentu. Academy wyjaśnia tę różnicę.

W badaniu rymów niedokładnych słuchacze oceniali niemieckie pary słów i dwuwiersze o ustalonym metrum. Na odbiór rymu wpływały podobieństwo dźwięków i otaczający wers. Badanie nie dotyczyło Rhyma ani nie rozstrzygało, które wiersze są „poprawne”. Pokazuje, dlaczego ucho nie działa jak korektor pisowni.

Rym końcowy wypada na końcach wersów. Wewnętrzny występuje w środku wersu lub między środkiem a końcem. Miejsce i dokładność to osobne cechy: rym wewnętrzny też może być niedokładny. Rym wzrokowy wygląda podobnie w druku, ale brzmi inaczej. Angielskie through / rough to przykład ze słownika Poetry Foundation.

Asonans powtarza samogłoski, konsonans spółgłoski. Oba mogą łączyć brzmienie bez pełnego rymu. Inny podział dotyczy akcentu. Rym męski kończy się sylabą akcentowaną (noc / moc, angielskie night / light). Żeński obejmuje też następną nieakcentowaną sylabę (głowa / mowa, angielskie flower / power przy dwusylabowej wymowie). W ukraińskiej poetyce spotyka się też rym daktyliczny, z akcentem na trzeciej sylabie od końca. To tradycyjne określenia brzmienia, nie ludzi. Akcenty i przykłady nie przenoszą się łatwo między językami.

Ukraińscy badacze dzielą rymy także według liczby słów, części mowy i zakresu zgodności. Stąd nazwy takie jak rym składany, czasownikowy, bogaty i ubogi. Badanie ukraińskiej terminologii wskazuje, że nawet specjaliści różnie rozumieją „bogaty” i „pełny”. To przydatne opisy, nie tabliczka mnożenia.

Jak czytać litery

Spójrz na końcówki. Jeśli pierwszy i trzeci wers się rymują, oba dostają A. Jeśli drugi i czwarty mają inne wspólne brzmienie, dostają B. To ABAB. Na rysunkach wspólne kolory oznaczają wspólne końcówki. Kreski zastępują wersy, żeby wzór był widoczny bez całego sonetu.

Jeden rym przez cały czas: AAAA

Wszystkie cztery wersy wracają do tej samej końcówki. To monorym. Łatwo go narysować; trudniej sprawić, żeby nie brzmiał jak słownik rymów.

Parami: AABB

Pierwszy wers rymuje się z drugim, trzeci z czwartym. Dwie krótkie wymiany jedna po drugiej. To rymy parzyste.

Na przemian: ABAB

Pierwszy wers czeka na trzeci, drugi odpowiada w czwartym. Rymy krzyżowe utrzymują ruch, zanim powróci każde brzmienie.

W objęciu: ABBA

Rymują się wersy zewnętrzne i dwa środkowe. Jak para zamykających nawiasów. To rymy okalające.

Tylko parzyste wersy: ABCB

A i C to różne końcówki, które tu nie wracają. Rymują się tylko dwa wersy B. Taki luźny czterowiersz kojarzy się z anglojęzyczną balladą. Academy zaznacza, że ballady mogą rymować drugi i czwarty wers lub wszystkie wersy naprzemiennie.

Trzy powroty i zakręt: AABA

Pierwszy, drugi i czwarty wers wracają do A. Trzeci na chwilę skręca w B. Poetry Foundation wymienia AABA wśród wielu układów czterowiersza. Nie należy wyłącznie do jednej formy.

Ten sam opis czterowiersza wymienia AABB, ABAB, ABBA i ABCB. Układ zapisuje kolejność rymów końcowych. Nie mówi o długości wersu, rytmie ani temacie.

Kiedy układ jest częścią formy

Limeryk: AABBA

Pięć wersów: pierwsze dwa i ostatni mają A, krótsza para środkowa B. Same litery nie robią jednak limeryku. Liczy się skoczny rytm i często komiczna lub absurdalna historia. Academy opisuje tę formę.

Tercyna: ABA BCB CDC…

Środkowy rym jednej trójki staje się zewnętrznym następnej. B otwiera drugą grupę, C trzecią. Łańcuch można ciągnąć dalej. To sedno terza rima. Rysunek pokazuje trzy ogniwa, nie obowiązkowe zakończenie.

Trzy układy sonetu

Tradycyjny sonet ma czternaście wersów, ale sama liczba nie zdradza odmiany. Sonet szekspirowski ma trzy czterowiersze i końcowy dwuwiersz: ABAB CDCD EFEF GG. Ostatnie wersy mogą zebrać myśl lub ją odwrócić.

Sonet petrarkowski zaczyna się od ABBA ABBA. Ostatnie sześć wersów może mieć różne układy, np. CDE CDE. Zwrot myśli często przypada między ósmym a dziewiątym wersem.

W sonecie spenserowskim czterowiersze łączą się: ABAB BCBC CDCD EE. Rym poprzedniej strofy nie odchodzi tak szybko. Wszystkie trzy tradycyjne układy i ich odmiany opisuje poradnik sonetu Academy.

Istnieją też villanelle, gazele, ronda i triolety. Niektóre powtarzają całe wersy, nie tylko dźwięki. Te jedenaście rysunków to mapa na początek, nie spis wszystkich sposobów pisania.

Teraz odłóż linijkę

Znasz AABB, ABAB i ABBA. Tercyna za Tobą, może nawet planujesz sonet spenserowski. W Rhyma czeka mały haczyk: podczas swojej tury widzisz tylko poprzedni wers. Całość pojawi się po ukończeniu.

Możesz zrymować z widocznym wersem. Trudno jednak utrzymać ABAB ustalone trzy tury wcześniej, bo potrzebne A może być za zasłoną. Piszecie wspólny wiersz. Oddaj swój wers przypadkowi i następnej osobie. Ona też dostanie tylko wskazówkę. Wypróbuj Rhyma w Google Play.

Jeśli wolisz wspólnie kierować każdą zwrotką, zobacz inne sposoby pisania poezji online i siedem gier poetyckich.

Źródła

• Academy of American Poets: rym i terminy poetyckie
• Poetry Foundation: rym i układy czterowiersza
• Knoop i współpracownicy: odbiór niedokładnych rymów w niemieckich wierszach
• Ukraiński podręcznik literatury: rymy parzyste, krzyżowe i okalające
• Badanie ukraińskich terminów rymu i spornych definicji
• Academy of American Poets: limeryk, tercyna i sonet